Community art: wat werkt en wat levert het op?

Effectgebieden CAL-XL

Steeds meer maatschappelijke partijen zoals woningcorporaties, zorg- en welzijnsinstellingen en gemeenten in Brabant zetten kunst en cultuur in bij projecten over maatschappelijke vraagstukken. Landelijk expertisecentrum CAL-XL startte in 2010 met het ontwikkelen en verfijnen van een methode om deze projecten door te lichten en zo beter te kunnen sturen op resultaat: wat werkt en wat levert het op?

Maatschappelijk rendement

Community art, ook wel buurtcultuur genoemd als het in een wijk plaatsvindt, zijn kunstprojecten waarin een kunstenaar aan de slag gaat met een maatschappelijk thema met alle betrokkenen rondom dat thema. De projecten zijn geslaagd als ze maatschappelijk rendement opleveren in één of meerdere van de vier effectgebieden. De effectgebieden zijn:

  • Publieke beeldvorming, door bijvoorbeeld het imago van de wijk te verbeteren, zoals in het project Op mijn huid 
  • Fysieke leefbaarheid, door bijvoorbeeld de veiligheid in de wijk te verbeteren. Schaduw en Licht is hier een voorbeeld van.
  • Persoonlijke ontwikkeling, door het zelfvertrouwen te stimuleren van deelnemers of bepaalde vaardigheden te ontwikkelen. De Wachtpost en Rick, Zorg met Ziel laat zien hoe dat in de praktijk werkt. 
  • Sociale cohesie, door onderling begrip te stimuleren tussen bewoners, zoals in Boschveld ‘Wereld’ keuken

In bovenstaande afbeelding zijn de verschillende effectgebieden weergegeven. 

Arts Impact Manager (AIM)

In het landelijk en internationaal onderzoek dat CAL-XL in de afgelopen jaren deed, werd gekeken naar de hierboven omschreven effectgebieden van projecten. Gebaseerd op deze kennis en kunde ontwikkelden zij een projectscan met daarbij een online-instrument: de Arts Impact Manager (AIM). Het is voor drie doelen inzetbaar: kwaliteitsmanagement, kennisdeling en onderzoek/advies. Deze drie functies dragen bij aan het professionaliseren en legitimeren van community art.

Brabantse ontwikkelingen

Met de oprichting van buurtcultuurfondsen en aanstelling van cultuuraanjagers heeft community art in Brabant een boost gekregen. CAL-XL verzorgde de afgelopen jaren twee posthbo-opleidingen voor cultuuraanjagers en makers in Brabant. Onderdeel van de opleiding is het opzetten en uitvoeren van een project. Bij wijze van evaluatie zijn deze projecten door CAL-XL en Kunstbalie doorgelicht. Om te kijken wat het effect is geweest en om ervan te leren. In totaal zijn er 22 Brabantse projecten van de cultuuraanjagers en makers geëvalueerd met deze AIM.                                                  

Hoe werkt de scan?

De projecten worden zowel bij aanvang als na afloop gedocumenteerd aan de hand van een online vragenlijst. Met de vragenlijst check, benoem, en waardeer je systematisch alle belangrijke onderdelen van een project, zowel kwalitatief als kwantitatief. Bij aanvang helpt de scan om (de aanpak van) het project aan te scherpen. Bij afronding helpt het om het project te evalueren en verantwoorden. De vragenlijst is gebaseerd op de volgende vier elementen van een project:

  • Maatschappelijke vraag: waarom ga je aan de slag met dit project, welk (maatschappelijk) thema pak je hiermee aan?
  • Artistiek antwoord: hoe ga je dit doen? Welke kunstdisciplines zet je in? Welke activiteiten voer je uit?
  • Co-creatie: wie is er betrokken in het project, en in welk mate? Wat is de rol van de doelgroep, de directe omgeving en het publiek?
  • Waarde-creatie (wat): in welke mate verbinden de betrokken partijen zich met het project en in welke mate spreekt het project tot de verbeelding?

Op basis van de bovenstaande input wordt de mate van maatschappelijke impact berekend op de vier eerder beschreven effectgebieden: publieke beeldvorming, fysieke leefbaarheid, persoonlijke ontwikkeling en sociale cohesie. Tot slot meet de scan ook de investeringen in tijd en geld van de verschillende betrokkenen.

Uitkomsten van de projectscan

De 22 projecten hebben interessante momenten en ervaringen opgeleverd. Hieronder enkele conclusies gebaseerd op de vier eerdergenoemde elementen van projecten.

De maatschappelijke vraag heeft vaak te maken met sociale cohesie in de wijken en persoonlijk welzijn van ouderen. Deze projecten zijn relatief makkelijk te financieren. Projecten rondom actuele vragen als ‘Hoe gedenken wij zonder religie?’, landen niet of moeilijk. Makers en aanjagers zeggen hun plannen hier vroeg of laat op aan te moeten passen.

Het artistiek antwoord is uitdagend voor de deelnemers. Dit betekent dat zij op creatief gebied hun grenzen verleggen en nieuwe vaardigheden of kwaliteiten ontdekken. Bij het publiek wordt het artistieke resultaat van de projecten meestal niet als vernieuwend of uitdagend ervaren. Zij zijn geen getuige van het creatieve proces dat de deelnemers doormaken.

Co-creatie: Bij de meeste projecten ontstaat er nog geen eigenaarschap bij de doelgroep. Dit is te verklaren door de korte tijd die besteed kan worden aan de projecten. Er wordt vaak gewerkt in buurten waar mensen nog niet of nauwelijks in aanraking komen met kunst. Mogelijke weerstand zal eerst overwonnen moeten worden, voordat mensen aanhaken. Op het moment dat het enthousiasme is aangewakkerd en mensen actief mee doen, loopt het project vaak op een eind. Er zijn enkele succesvolle voorbeelden waarbij er een vervolg kan worden gegeven aan het project. Door het incidentele karakter van projectmatig werken wordt veel tijd besteed (en veel eigen tijd geïnvesteerd) in het opbouwen van relaties waarop vervolgens niet kan worden door gebouwd.

Waarde-creatie: In de projecten ontstaat nog weinig ruimte voor de ontwikkeling van nieuwe relaties, nieuwe beelden en nieuwe competenties. Er is dan ook weinig ruimte voor verandering als publiek en dienstverlening niet worden uitgedaagd om hun eigen positie ter discussie te stellen. Op basis hiervan is de verwachte maatschappelijke impact het grootst op de effectgebieden sociale cohesie en persoonlijke ontwikkeling.

Belangrijkste conclusies

De projecten dragen aantoonbaar bij aan het maatschappelijk rendement. Bij korte projecten in nieuwe gebieden is de opbrengst daarnaast een opgebouwd netwerk en inzicht in de lokale context. Tegelijkertijd laat de scan zien dat dit resultaat een grote tijdsinvestering vraagt. Als er dan geen vervolg is, is dat in feite kapitaalvernietiging. Projecten in meerjarige programma’s kunnen profiteren van het opgebouwde netwerk en inzicht, kosten relatief minder tijd en hebben daarom een hoger maatschappelijk rendement en een grotere kans op blijvende effecten.

De kracht van kunst ligt in het autonome proces tussen kunstenaar en deelnemers, waarbij de kunstenaar de vrijheid moet krijgen om nieuwe beelden te creëren.

Aanbevelingen

Naar aanleiding van het onderzoek zijn er verschillende aanbevelingen gedaan. De meest belangrijke worden hier genoemd. Ten eerste vergroot het werken in meerjarige trajecten de duurzaamheid en verstevigt het de relaties met partners. Daarbij is de aanbeveling gedaan om aan te sturen op een grotere eigen bijdrage van opdrachtgevers en partners. De verwachting is dat projecten effectiever zijn als ze activerend en toekomstgericht (op verandering) zijn in plaats van passief en terugkijkend (op het verleden). Tot slot mag het publiek meer betrokken worden in projecten, al vanaf de eerste fase.

Wil je meer weten over de projectscan of heb jij een interessant community art project dat je wilt laten scannen? Neem dan contact op met Warner Werkhoven (CAB, Kunstbalie): warner.werkhoven@kunstbalie.nl

 

Reacties
Doe mee aan de discussie! Login of registreer om reacties te kunnen plaatsen.